پنلهای خورشیدی یکی از مهمترین ابزارهای بشر برای مقابله با تغییرات اقلیمی به شمار میروند، اما توسعه این فناوری میتواند پیامدهایی منفی برای حیاتوحش داشته باشد.
یک پژوهش تازه که روند گسترش انرژی خورشیدی در چین را بررسی کرده، نشان میدهد در مناطقی که سیاستهای حمایتی از انرژی فتوولتائیک داشتهاند، تنوع گونههای پرندگان کاهش یافته است. با این حال، راهکار حفاظت از حیاتوحش، متوقف کردن ساخت نیروگاههای خورشیدی نیست؛ بلکه باید سامانههای بیشتری با ملاحظات زیستمحیطی ساخته شوند و از مناطق حساس طبیعی فاصله بگیرند.
انرژیهای تجدیدپذیر بخش مهمی از راهحل بحران اقلیمی هستند. کاهش شدید انتشار کربن و استفاده از انرژی رایگان خورشید، که حاصل فعالیت یک راکتور همجوشی طبیعی در مرکز منظومه ماست، یا بهرهگیری از باد در دشتها، در نگاه نخست ترکیبی سودمند برای بشریت محسوب میشود. با این حال، هیچ منبع انرژی بدون پیامد نیست و حتی فناوریهای پاک نیز به بررسی دقیق آثار جانبی نیاز دارند.
برای نمونه، توربینهای بادی با ارتفاع حدود چهارصد فوت و مجموعههای گسترده پنلهای فتوولتائیک به زمین زیادی احتیاج دارند؛ زمینی که گاهی زیستگاههای طبیعی و دستنخورده حیوانات را از بین میبرد یا محدود میکند. اکنون یک گروه بینالمللی از پژوهشگران در مطالعهای که در مجله Science منتشر شده، تأثیر رونق انرژی خورشیدی چین بر گونههای پرندگان را بررسی کرده و به نتایج نگرانکنندهای رسیده است. محققان دادههای بیش از دو هزار و سیصد و چهلوچهار شهرستان چین را طی سالهای دو هزار و چهارده تا دو هزار و بیستوسه بررسی کردند و دریافتند مناطقی که سیاستهای حامی توسعه انرژی فتوولتائیک داشتند، با کاهش تنوع پرندگان مواجه شدهاند.
گسترش پنلهای خورشیدی و از بین رفتن زیستگاهها
پژوهشگران برای رسیدن به این نتیجه، اطلاعات مربوط به سیاستهای خورشیدی را با دادههای علمی جمعآوریشده توسط شهروندان درباره فعالیت پرندگان ترکیب کردند. بیشترین ارتباط میان توسعه زیرساختهای خورشیدی و کاهش تنوع پرندگان در مناطق ثروتمندتر و غیرخشک چین مشاهده شد. گسترش سریع سازههای خورشیدی در این مناطق، بخشی از زیستگاههایی را که پرندگان برای تغذیه و تولیدمثل به آنها وابسته بودند، اشغال کرده است.
محققان همچنین پدیدهای متناقض را بررسی کردند که در دادهها با عنوان سبزشدن نامطلوب شناخته میشود. برخی مجموعهدادهها، بهویژه شاخص سطح برگ یا LAI که با استفاده از تصاویر ماهوارهای میزان سبزینگی مناطق مختلف را اندازهگیری میکند، معمولاً بهعنوان نشانهای برای سلامت اکوسیستم در نظر گرفته میشوند. اما این شاخصها گاهی نابودی واقعی زیستگاه را پنهان میکنند.
افزایش پوشش گیاهی در چنین مناطقی الزاماً به معنای سالمتر شدن طبیعت نیست. زمینهایی که از نظر ماهوارهای سبزتر به نظر میرسند، ممکن است در عمل پوشیده از ترکیبی یکنواخت از گیاهان باشند و تنوع گیاهی لازم برای شکلگیری یک اکوسیستم پویا را نداشته باشند.
پژوهشگران توضیح دادهاند که پوشش گیاهی متراکم اما یکنواختی که ممکن است زیر پنلهای خورشیدی رشد کند، از نظر ساختار و تنوع منابع با زیستگاه طبیعی که جایگزین آن شده قابل مقایسه نیست و نمیتواند شرایط مورد نیاز گونههای تخصصی پرندگان را فراهم کند.
آنها تأکید کردهاند که بررسی این سازوکار نشان میدهد باید تعریف خود از سلامت اکولوژیکی را در دوره گسترش انرژیهای تجدیدپذیر بازنگری کنیم و نباید تنها به شاخصهای سادهای مانند میزان زیستتوده برای ارزیابی وضعیت محیطزیست تکیه داشته باشیم.
یک دوراهی سبز برای توسعه انرژی پاک
نویسندگان مقاله، کاهش جمعیت و تنوع پرندگان در پی توسعه خورشیدی را نمونهای از یک دوراهی سبز میدانند؛ یعنی شرایطی که از یک طرف توسعه انرژی خورشیدی برای جلوگیری از پیامدهای فاجعهبار تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت انسان ضروری است و از طرف دیگر، استفاده گسترده از زمین میتواند حفاظت از زیستگاههای طبیعی و فضای مورد نیاز جانوران را دشوار کند.
با این حال، پیام اصلی پژوهشگران توقف ساخت پنلهای خورشیدی نیست. هویمینگ ژانگ، نویسنده اصلی این مطالعه از دانشگاه نانجینگ، به خبرگزاری AFP گفت: پیام اصلی این نیست که روند گذار به انرژیهای تجدیدپذیر را کند کنیم، بلکه باید توسعه انرژی خورشیدی را با شناخت و توجه بیشتری نسبت به مسائل زیستمحیطی انجام دهیم.
این رویکرد برای چین و سایر کشورهای جهان اهمیت زیادی دارد. یکی از مشکلات توسعه گسترده انرژی خورشیدی در چین این بوده که در مراحل اولیه، محل احداث پروژهها الزاماً بر اساس میزان تابش خورشید یا دسترسی به زمین مناسب انتخاب نمیشد، بلکه توسعه اقتصادی مناطق مختلف نقش مهمی در تعیین محل پروژهها داشت؛ موضوعی که در برخی موارد پیامدهای زیستمحیطی نامطلوبی به همراه آورده است.
چین در حال حاضر حدود نیمی از ظرفیت انرژی بادی و خورشیدی جهان را در اختیار دارد و قصد دارد تا سال دو هزار و شصت، حدود چهلوپنج درصد انرژی مورد نیاز کشور را از انرژی خورشیدی تأمین کند.
اگرچه نتایج این مطالعه نشان میدهد چنین هدفی میتواند برای پرندگان خبر خوبی نباشد، اما این پیامد اجتنابناپذیر نیست. پژوهشگران پیشنهاد میکنند در پروژههای آینده، انتخاب محل احداث نیروگاهها با دقت بیشتری انجام شود و مناطق حساس از نظر زیستمحیطی تا حد امکان از طرحهای خورشیدی دور بمانند.
هدف این است که با شناخت دقیقتر آسیبهایی که توسعه پنلهای خورشیدی میتواند به طبیعت وارد کند، سامانههای آینده به شکلی طراحی و اجرا شوند که هم به گسترش انرژی پاک کمک کنند و هم فضای کافی برای حیاتوحش باقی بگذارند؛ رویکردی که میتواند مسیر ساخت سیارهای پایدارتر را برای نسلهای آینده هموار کند.
