نخستین سیارههای منظومه شمسی از آتش شکل گرفتند، نه یخ | دیجینوی
مراحل اولیه شکلگیری منظومه شمسی همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. از آن دوران چیز زیادی باقی نمانده، اما دانشمندان نظریههای متعددی درباره شرایط آن دوره ارائه دادهاند.
یکی از این دیدگاهها به پرسشی ساده میپردازد: آیا منظومه شمسی در آغاز بیشتر به سمت مواد آتشدیده گرایش داشت یا مواد یخی؟ پژوهش تازهای که در Nature Astronomy منتشر شده و دامانویر گِروال، استادیار علوم زمین و سیارهای دانشگاه ییل، نویسنده اصلی آن است، همراه با همکارانش پاسخ روشنی ارائه میدهد: منظومه شمسی اولیه بیشتر به سمت آتش گرایش داشت.
البته تقسیم مواد اولیه به دو گروه آتش و یخ، سادهسازی بزرگی از موضوع محسوب میشود. پژوهشگران در واقع بررسی کردهاند که مواد اولیه بیشتر به سمت کُندرولها یا ماتریسها گرایش داشتهاند. کُندرولها در اثر رویدادهای بسیار داغ شکل گرفتند، در حالی که ماتریسها در محیطهای سردتر و یخی پدید آمدند.
کُندرولها قطعات جامد سنگی در ابعاد میلیمتری هستند که زمانی شکل گرفتند که تودههای غبار در خلأ فضا در معرض گرمایش بسیار شدید قرار داشتند. موجهای ضربهای عظیم ناشی از انفجار ابرنواخترها میتوانستند چنین شرایطی ایجاد کنند. این ذرات سپس ذوب شدند و به قطرات مایع تبدیل شدند و در ادامه با سرعت زیادی سرد گردیدند؛ نتیجه، دانههایی شبیه سنگریزههای بسیار کوچک بود که تعداد فراوانی از آنها شکل گرفت.

پژوهشگران با اندازهگیری این دو ویژگی و استفاده از مدلهایی برای بررسی چگونگی شکلگیری آنها دریافتند که شهابسنگهای آهنی مقدار بسیار کمی از مواد ماتریسی داشتهاند؛ این میزان تنها حدود ۸ تا ۱۷ درصد برآورد شد. به بیان دیگر، سهم مواد یخی در آنها بسیار پایین بوده است. هر دو شاخص نیز به یک نتیجه مشترک اشاره داشتند: منظومه شمسی اولیه به شکل محسوسی به سمت مواد سنگی و کُندرولی گرایش داشته است.
این نتیجه از نظر فیزیک منظومه شمسی جوان نیز منطقی به نظر میرسد. دیسک عظیم پیشسیارهای که در اطراف خورشید شکل میگرفت، میتوانست مانند یک سانتریفیوژ غولپیکر عمل کند. سانتریفیوژها مواد دارای چگالی مشابه را در کنار یکدیگر جمع میکنند و کُندرولها نیز چنین رفتاری داشتند. همین فرایند به آنها اجازه داد در کنار یکدیگر تجمع کنند و نخستین سیارهوارهها را بسازند. در مقابل، ماتریسها به دلیل ساختار سبکتر و پفمانند خود، بیشتر در معرض پراکنده شدن قرار داشتند. این مواد در نهایت در اجرامی که دیرتر شکل گرفتند، از جمله دنبالهدارها، تجمع پیدا کردند.
در مجموع، این پژوهش گام دیگری برای درک بهتر دوران آغازین منظومه شمسی به شمار میرود و نتیجه آن تا حد زیادی با پیشبینیهایی که بسیاری از دانشمندان علوم سیارهای داشتند، همخوانی دارد. با این حال، پرسشهای مهمی همچنان بیپاسخ ماندهاند؛ از جمله اینکه آلومینیوم-۲۶ عامل ذوب شدن سیارهوارههای اولیه دقیقاً از کجا آمده بود و چرا بخشی از مواد بهصورت ناگهانی و بسیار شدید گرم شدند و کُندرولها را ساختند، در حالی که بخش دیگری تحت چنین گرمایشی قرار نگرفت.
پاسخ این پرسشها به تحقیقات آینده و دادههای جدید نیاز دارد. از آنجا که آثار بسیار اندکی از نخستین مراحل شکلگیری منظومه شمسی تا امروز باقی مانده، پژوهشگران ناچارند برای حل این معماها به ایدههای خلاقانهتر و روشهای تازه روی بیاورند.