دانشمندان با بازسازی سوپ اولیه بیگبنگ، به کشفی غیرمنتظره دست یافتند | دیجینوی
پژوهشگران با استفاده از یک برخورددهنده ذرات، هستههای طلا را تقریباً با سرعت نور به یکدیگر کوبیدند و الگوی غیرمنتظرهای را در ذرات حاصل از این برخوردها مشاهده کردند.
اگر این الگو در بررسیهای بعدی تأیید شود، میتواند سرنخ مهمی درباره چگونگی سرد شدن و متراکم شدن سوپ داغ کوارکها و گلوئونها در چند میکروثانیه نخست پس از بیگبنگ ارائه دهد؛ فرایندی که در نهایت به شکلگیری پروتونها و نوترونهای سازنده ماده معمولی امروزی انجامید.
در هر برخورد، ذرات به طرفین پرتاب میشوند و میانگین شدت این پرتاب از یک برخورد به برخورد دیگر اندکی تغییر دارد. فیزیکدانان انتظار داشتند اندازه این تغییرات با افزایش یا کاهش انرژی برخورد، روندی تدریجی و یکنواخت داشته باشد. اما دادهها رفتار متفاوتی نشان دادند: میزان تغییرات ابتدا کاهش یافت، سپس دوباره افزایش پیدا کرد. این افت میتواند نشانهای از وجود نقطه بحرانی باشد؛ مجموعهای ویژه از شرایط که در آن ماده هستهای شیوه تبدیل خود از یک حالت به حالت دیگر را تغییر میدهد.
این سیگنال در آزمایش STAR واقع در برخورددهنده نسبیتی یونهای سنگین یا RHIC در آزمایشگاه ملی بروکهیون در نیویورک ثبت شد. شدت آماری آن به اندازهای بالاست که احتمال یک اتفاق تصادفی بسیار اندک به نظر میرسد. با این حال، پژوهشگران تأکید دارند که این افت هنوز تنها یک نشانه امیدوارکننده است و نمیتوان آن را اثبات وجود نقطه بحرانی دانست. نتایج این مطالعه در مجله Physical Review Letters منتشر شد.
قوانین ماده در شرایط افراطی
پروتونها و نوترونها از ذرات کوچکتری به نام کوارک تشکیل شدهاند. نیرویی موسوم به نیروی قوی، که گلوئونها حامل آن هستند، کوارکها را در کنار یکدیگر نگه میدارد. هنگامی که پروتونها و نوترونها به اندازه کافی گرم یا فشرده شوند، ساختار معمول خود را از دست میدهند و به مخلوطی بسیار داغ از کوارکها و گلوئونهای آزاد تبدیل میشوند که پلاسمای کوارک ـ گلوئون نام دارد. دانشمندان بر این باورند که چنین سوپ اولیهای در چند میلیثانیه نخست پس از بیگبنگ سراسر جهان را پر کرده بود.

در نزدیکی نقطه بحرانی انتظار میرود ظرفیت گرمایی ماده، یعنی مقدار انرژی لازم برای افزایش دمای آن، بهشدت بالا برود. در چنین وضعیتی تغییر دمای گلوله آتشین دشوارتر خواهد شد و در نتیجه همبستگی میان ذرات باید کاهش پیدا کند. مانیکاندهن گفت:
اگر ماده به نقطه بحرانی یا یک تغییر فاز نزدیک شود، انتظار داریم هنگام تغییر انرژی برخورد، این همبستگیها به شکلی غیرعادی و غیرنرم تغییر کنند.
دقیقاً همین رفتار در برخوردهای کاملاً مستقیم مشاهده شد. مانیکاندهن گفت:
به جای آنکه همبستگیها با انرژی بهصورت یکنواخت تغییر کنند، شاهد یک افت در آنها بودیم.
پژوهشگران دادههای جدید را با روندی یکنواخت مقایسه کردند که بر اساس اندازهگیریهای قبلی STAR در انرژیهای بالاتر تعیین شده بود. این افت با اهمیت آماری ۵ سیگما از روند مورد انتظار فاصله داشت؛ سطحی که فیزیکدانان معمولاً برای واقعی تلقی کردن یک سیگنال به آن استناد میکنند. اگر روند واقعی کاملاً یکنواخت میبود، احتمال آنکه نوسانات تصادفی چنین افت محسوسی ایجاد کنند، تقریباً یک بار در هر ۳٫۵ میلیون آزمایش تخمین زده میشود.
مانیکاندهن افزود:
از ماده هستهای معمولی انتظار داریم روندی نرم و یکنواخت داشته باشیم، بنابراین وجود یک افت نشان میدهد احتمالاً در آن شرایط اتفاق جالبتری در حال رخ دادن است.
در مقابل، یک شبیهسازی رایانهای پرکاربرد که هیچ نقطه بحرانی را در مدل خود ندارد، روند کلی دادهها را بازتولید کرد اما نتوانست افت مشاهدهشده را ایجاد کند. برخوردهای خارج از مرکز نیز نشانهای بسیار ضعیف از همین ویژگی نشان دادند، اما این اثر بهتنهایی برای ارائه شواهد کافی نیست.
مانیکاندهن درباره اهمیت این یافته گفت:
این نتیجه نشانهای امیدوارکننده است، اما اثبات وجود نقطه بحرانی به شمار نمیرود.
پژوهشگران خاطرنشان کردند عوامل دیگری که ارتباطی با نقطه بحرانی ندارند نیز میتوانند بر این نوسانات اثر بگذارند و هنوز مشخص نیست این عوامل چه مقدار از افت مشاهدهشده را توضیح میدهند.
با وجود این محدودیت، مانیکاندهن معتقد است این یافته ارزش قابل توجهی دارد:
این افت به مجموعهای از شرایط اشاره دارد که در آن رفتار ماده هستهای تغییر میکند و یک اندازهگیری دقیق و جدید در اختیار نظریهپردازان قرار میدهد تا محاسبات خود را با آن آزمایش کنند.
گام بعدی پژوهشگران استفاده از همین همبستگیها برای استخراج گرمای ویژه ماده داغ خواهد بود. مانیکاندهن گفت:
ما قصد داریم از این همبستگیها گرمای ویژه ماده داغ را استخراج کنیم.
پس از آن، نتایج با شبیهسازیهای ابررایانهای مقایسه خواهد شد؛ مدلهایی که رفتار کوارکها و گلوئونها را از اصول بنیادی محاسبه میکنند.
گروه پژوهشی همچنین قصد دارد افت مشاهدهشده را با مدلهای نظری بیشتری مقایسه کند و آن را در کنار اندازهگیریهای دیگر، از جمله نوسانات تعداد پروتونهای تولیدشده در برخوردها، بررسی کند. مانیکاندهن در پایان گفت:
تنها زمانی که اندازهگیریهای مختلف با یکدیگر همخوانی داشته باشند، میتوانیم با اطمینان بگوییم که نقطه بحرانی واقعاً وجود دارد.