کشف تازه: کهکشانهای عجیب اولیه تحت تأثیر ستارههای شگفتانگیز شکل گرفتند
کهکشانها و ستارههای جهان اولیه بسیار متفاوتتر از نمونههایی به نظر میرسند که امروزه میبینیم و اخترشناسان میخواهند دلیل این تفاوت را پیدا کنند.
گروهی از پژوهشگران دانشگاه یوتا برای یافتن پاسخ، تعدادی از ستارههای کهکشانهای نزدیک را بررسی کردند تا از آنها بهعنوان نمونههایی مشابه ستارههایی استفاده کنند که در دوران نوزادی جهان وجود داشتند. این بررسی با عنوان فهرست ستارههای O فوقالعاده کمفلز یا TEMPOS انجام شد و پژوهشگران در آن از نور فرابنفشی بهره گرفتند که از این ستارههای نسبتاً نزدیک به ما منتشر میشود و طیفنگار منشأهای کیهانی تلسکوپ فضایی هابل آن را ثبت کرده است.
به گفته پژوهشگران، نتایج این مطالعه میتواند مدلهای بسیار دقیقتری از ستارههای عظیم جمعیت سوم فراهم کند؛ همان نخستین ستارههایی که چند صد میلیون سال پس از مهبانگ شکل گرفتند. گریس تلفورد، استادیار فیزیک و اخترشناس دانشگاه یوتا و سرپرست این مطالعه، گفت دادههای گردآوریشده در این بررسی به شناسایی چنین ستارههایی برای مطالعات عمیق اخترفیزیکی کمک میکند. ستارههای پرجرمی مانند نمونههای بررسیشده که شباهت زیادی به ستارههای جهان اولیه دارند، تأثیر بسیار بزرگی بر روند تحول کهکشانهای میزبان خود میگذارند.
چرا ستارههای پرجرم جهان اولیه عجیب بودند؟
یکی از مأموریتهای اصلی تلسکوپ فضایی هابل از ابتدا این بوده که تا حد ممکن به گذشته کیهانی نگاه کند. تصاویر هابل از کهکشانهای بسیار دور با نخستین بررسی میدان عمیق این تلسکوپ در سال ۱۹۹۵ آغاز شد. حتی در همان زمان نیز کهکشانهای کوچک و دوردستی که هابل آشکار کرد، عجیب به نظر میرسیدند و شباهت چندانی به کهکشانهای امروزی نداشتند. اخترشناسان در پی کشف داستان شکلگیری جهان اولیه بودند و میخواستند بدانند ابتدا ستارهها پدید آمدند یا کهکشانها.

پژوهش TEMPOS روی ۲۹ ستاره پرجرم و کمفلز در کهکشانهایی تمرکز داشت که میزان فلزینگی آنها بسیار پایینتر از خورشید بود. طیف فرابنفش این ستارهها اطلاعاتی درباره میزان فلزات و همچنین ویژگیهای بادهای ستارهای آنها ارائه کرد. این بادها ماده را از سطح ستارهها دور میکنند و از این نظر شباهتهایی با باد خورشیدی دارند که از خورشید به فضا میوزد.
بادهای ستارهای یکی از مسیرهای اصلی از دست رفتن جرم این اجرام پیش از مرگشان به شمار میروند. میزان فلزینگی نیز قدرت این بادها را تعیین میکند، زیرا یونهای فلزی به برقراری پیوند میان تابش ستاره و موادی که از آن جدا میشوند کمک میکنند. بهطور کلی، هرچه فلزینگی این ستارهها کمتر باشد، بادهای ستارهای ضعیفتر خواهند بود. در نتیجه، آنها طی عمر خود جرم کمتری را از طریق این بادها از دست میدهند.
دادههای TEMPOS نیز همین الگو را نشان دادند. در ستارههایی که کمترین میزان فلزینگی را داشتند، سرعت بادهای ستارهای بهشدت کاهش یافته بود. اگر چنین ستارههایی پیش از انفجار ابرنواختری جرم کمتری از دست بدهند، روند تکامل آنها و نحوه مرگشان میتواند بر مسیر تحول کهکشان میزبان تأثیر بگذارد.
آهن یکی از عناصر مهم در این فرایند است. تنها پرجرمترین ستارهها در هسته خود آهن تولید میکنند و همین ستارهها نیز در نهایت با انفجارهای ابرنواختری از بین میروند. آهن در مناطق کمفلز نسبتاً کمیاب است، اما اخترشناسان میخواهند بدانند چه مقدار از این عنصر در یک کهکشان وجود دارد.
گروه TEMPOS توانست نشانههای جذب آهن را در طیفهای فرابنفشی ثبتشده توسط طیفنگار منشأهای کیهانی هابل شناسایی کند. این یافته جذاب است، اما برای تأیید آن به دادهها و بررسیهای بیشتری نیاز خواهد بود. پژوهشگران دریافتند ستارههای پرجرم در کهکشانهای با فلزینگی بالا، نشانههای آهن قویتری نسبت به ستارههای موجود در کهکشانهای کمفلز دارند.
اگر این نتیجه در کهکشانهای بسیار دور و متعلق به دورههای اولیه جهان نیز تأیید شود، میتوان گفت ستارههای کمفلز در دورانهای باستانی همچنان میتوانستهاند طیف متفاوتی از میزان آهن را در خود داشته باشند. چنین یافتهای به اخترشناسان کمک میکند بفهمند فیزیک ستارههای پرجرم چگونه عمل میکند و با تغییر مقدار آهن، حتی در محیطهای بسیار کمفلز جهان نوزاد، چه تغییراتی در آن رخ میدهد.
پژوهش TEMPOS هماکنون نیز برای مطالعات جهان اولیه با تلسکوپ فضایی جیمز وب کاربرد دارد. این تلسکوپ در حال گسترش دامنه دید بشر به برخی از نخستین دورههای جهان قابل مشاهده است و احتمال دارد بهزودی بتواند تصاویر و دادههای دقیقتری از نخستین ستارههای شکلگرفته در کیهان به دست آورد.