دستگاه رؤیاساز چگونه واقعیت ساختهشده در مغز را آشکار میکند؟ | دیجینوی
دریمماشین (Dreamachine) اختراعی متعلق به دهه ۱۹۵۰ میلادی است که با استفاده از الگوهای نور چشمکزن، ادراک انسان را تغییر میدهد. سازندگان این دستگاه امیدوار بودند که در نهایت بتوانند حتی سطح آگاهی انسان را نیز تحت تأثیر قرار دهند.
در روستای چادلی در انگلستان، خانههای کرمرنگ در امتداد کوچههای باریک قرار گرفتهاند. ساختمانهایی با قدمت ۶۰۰ سال در خیابان اصلی روستا، در کنار فروشگاههای امروزی و مغازههای خیریهای دیده میشوند که انواع وسایل قدیمی و متفرقه را عرضه میکنند. جنیفر کروک در ۱۷ سالگی علاقه زیادی به گشتوگذار در این مغازهها داشت و در یکی از همین گردشها به کتاب کوچکی با عنوان Flickers of the Dreamachine: The Definitive Headbook برخورد کرد.
جنیفر کروک درباره کشف این کتاب و چگونگی آشنایی با دستگاه رؤیاساز توضیح داد:
این وسیله را به خانه بردم و در قسمت پشتی کتاب، یک تکه کاغذ تاشوی بسیار عجیب با طرحی خاص پیدا کردم. با خودم گفتم این دیگر چیست؟ وقتی بیشتر درباره آن کنجکاوی کردم، متوجه شدم که این کاغذ در واقع نقشه ساخت وسیلهای به نام Dreamachine را در اختیارم میگذارد. در نهایت، در اتاق خوابم دریچهای به سوی آگاهی ساختم.
نسخهای که کروک در اختیار داشت، یکی از حدود ۱۰۰ نسخه منتشرشده از این کتاب در سال ۱۹۹۶ بود. این اثر مجموعهای معتبر از مقالهها و مطالب تاریخی درباره Dreamachine به شمار میرفت؛ وسیلهای ساختهشده از مقوا که با تولید الگوهای نور چشمکزن، برای تغییر حالت آگاهی طراحی شده بود.
برای ساخت این دستگاه باید شکلهای هندسی را از مقوا برش میدادید، کاغذ را به شکل استوانه درمیآوردید و لبههای آن را به هم میچسباندید. سپس سازه روی یک گرامافون با سرعت ۷۸ دور در دقیقه قرار میگرفت و یک منبع نور درون آن آویزان میشد. کروک خوششانس بود که مادرش هنوز یک گرامافون قدیمی در خانه داشت. پس از آماده شدن دستگاه، کافی بود فرد با چشمان بسته مقابل آن بنشیند و اجازه دهد نورهای چشمکزن روی پلکهایش بتابند تا ذهنش تصاویر و تجربههای گوناگونی خلق کند.
از یک اختراع ساده تا تجربهای متفاوت از واقعیت
نسخه اولیه Dreamachine وسیلهای بود که افراد میتوانستند با استفاده از موادی که احتمالاً در خانه داشتند، آن را بسازند. با بستن چشمها و قرار گرفتن در معرض نورهای چشمکزن دستگاه، امکان مشاهده رنگهای زنده، الگوهای هندسی، نمادها و حتی مناظر طبیعی در ذهن به وجود میآمد.

اگر ریتمی خارجی، مانند نور چشمکزن، ضربآهنگ طبل یا یک نغمه تکرارشونده، وارد این فرایند شود، فعالیت نورونها میتواند با ریتم تازه هماهنگ شود. این هماهنگی، الگوی شلیک نورونها و نحوه تعامل آنها با یکدیگر را تغییر میدهد و در نتیجه ممکن است حالت آگاهی فرد دگرگون شود.
هنگامی که محرک از نوع دیداری باشد، ستونهای عصبی یا قشری مغز تحت تأثیر قرار میگیرند. این ستونها گروههایی عمودی از نورونها در قشر مخ هستند که هر شش لایه آن را در بر میگیرند و با بخشهایی از شبکیه چشم ارتباط دارند.
برای بسیاری از افراد، نتیجه این فرایند مشاهده مجموعهای از توهمهای دیداری رایج است؛ از جمله شکلهای شبیه تار عنکبوت، تونلها و الگوهای لانهزنبوری. این تصاویر هندسی ارتباط نزدیکی با سازوکارهای قشری مغز دارند که وظیفه پردازش لبهها، خطوط پیرامونی، سطوح و بافتها را بر عهده میگیرند.
بااینحال، تجربه همه افراد به دیدن شکلهای ساده و الگوهای هندسی محدود نمیشود و برخی تصاویر بسیار پیچیدهتر و متفاوتتری را گزارش میکنند.
این وضعیت تغییریافته در آگاهی با عنوان اثر چشمکزدن شناخته میشود. برخی متخصصان بر این باورند که ریشههای احتمالی آن را میتوان در تجربه انسانهای اولیه جستوجو کرد؛ زمانی که افراد در تاریکی کنار آتش مینشستند و محو تماشای نورهای متحرک آن میشدند.
شرکتکنندگان پروژه Dreamachine دهها هزار اثر هنری خلق کردند و صدها روایت شفاهی از تجربههای خود به ثبت رساندند. برخی احساس آرامش و پیوند معنوی داشتند، درحالیکه دیگران اضطراب را تجربه کردند. گروهی به خاطرات یا احساساتی دست یافتند که آنها را به تجربه احتمالی لحظات مرگ مرتبط میدانستند و برخی نیز احساس کردند از بدن خود خارج شدهاند.
آنیل ست توضیح میدهد که تحلیل دقیق این تجربهها دشوار است، زیرا آنها در قالب یک مطالعه علمی طراحیشده و کنترلشده گردآوری نشدهاند. بااینحال، حجم گسترده دادههای بهدستآمده همچنان ارزشمند است و او و گروهش قصد دارند بررسی این اطلاعات را ادامه دهند.
برای شرکتکنندگان، این تجربه لحظهای عمیق، ملموس و شخصی به شمار میرفت که در کنار گروهی از افراد غریبه اتفاق میافتاد. تفاوت تجربههای دیگران نهتنها ترسناک نبود، بلکه برای بسیاری جذاب و زیبا به نظر میرسید.
اکنون جنیفر کروک در حال برنامهریزی برای ایجاد یک نمایشگاه دائمی Dreamachine در بریتانیا و همچنین راهاندازی نمایشگاهی سیار است تا افراد بیشتری بتوانند این تجربه را از نزدیک لمس کنند.
کروک درباره هدف اصلی این پروژه گفت:
هدف این بود که مردم متوجه شوند هرکدام تجربهای درونی و مخصوص به خود داریم و هر چیز دیگری تا حدی میتواند توهمی از واقعیت باشد. سپس لحظهای فرا میرسد که پرده کنار میرود و درمییابید دیگران نیز همان احساسی را تجربه میکنند که شما در درون خود احساس میکنید.